تغییرپذیری فصلی خشک‌سالی در تهران و البرز و ارتباط آن با دورپیوندهای جوی–اقیانوسی (۱۹۸۵–۲۰۲۴)

10.22034/jmas.2026.589765.1280
دوره 9، شماره 1 - شماره پیاپی 25
خرداد و تیر 1405
صفحه 105-128

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران

چکیده
خشک‌سالی در پهنه تهران–البرز حاصل برهم‌کنش تغییرپذیری محلی، تقاضای تبخیری و الگوهای بزرگ‌مقیاس گردش جو است. در این پژوهش، تغییرپذیری زمانی–مکانی خشک‌سالی طی ۱۹۸۵–۲۰۲۴ در ۵۴ ایستگاه بررسی شد. شاخص SPEI در مقیاس‌های ۱، ۳، ۶ و ۱۲ ماهه از بارش و تبخیر بالقوه داده بازتحلیل و با توزیع log-Logistic و روش unbiased PWM بازسازی شد. روندها باآزمون من–کندال پس از کنترل خودهمبستگی، شیب سن و آزمون پتیت ارزیابی شدند و ارتباط SPEI با شاخص‌های دورپیوندی در تأخیرهای صفر تا شش ماه با اسپیرمن، تحلیل حساسیت پیرسون و اصلاح Benjamin–Hochberg در سطح q05/0 سنجیده شد. نتایج نشان داد تغییرپذیری بین‌سالی در هر دو فصل غالب است، اما جهت تغییر فصلی یکسان نیست؛ شیب سن منطقه‌ای SPEI-3 در زمستان برابر ۰٫۰۲۵۷− واحد در سال و در پاییز برابر ۰٫۰۰۳۹+ واحد در سال بود. رخدادهای خشک در زمستان فراوان‌تر بودند، در حالی که تداوم بیشینه در برخی ایستگاه‌های پاییز تا ۷ ماه افزایش یافت. پس از کنترل FDR، نوسان جنوبی برجسته‌ترین ساختار تأخیری را نشان داد و در تأخیرهای ۴ و ۵ ماهه حدود ۹۶٪ شبکه را پوشش داد. نقشه‌های مرکب با نوسان جنوبی نیز در هر دو فصل با Z500 و فشار سطح دریا مثبت و IVT منفی همراه بودند؛ در زمستان کاهشرطوبت نسبی ترازسطح زمین نیز مشاهده شد. این شواهد از یک پاسخ خشک‌سالی فصل‌وابسته و تأخیری حمایت می‌کنند، اما روابط گزارش‌شده همبستگی‌های آماری با سازگاری فیزیکی‌اند و اثبات‌کننده علیت نیستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات